Muri iki gihe ikoranabuhanga ryateye imbere cyane, internet yabaye igikoresho cya buri munsi mu buzima bwacu. Dukoresha telefoni na mudasobwa mu kohereza amafaranga, kugura ibintu online, kubika amakuru y’akazi no kuganira n’inshuti.
Ariko aho internet iri hose, ni ho n’abajura b’ikoranabuhanga (hackers) baba bari. Ubujura bwo kuri internet bwiyongera umunsi ku wundi, kandi benshi babuhomberamo amafaranga n’amakuru y’agaciro kubera kutamenya uko babyirinda.
Muri iyi nkuru ya NEIZZO VIBESPHERE, turagaruka ku buryo bwizewe bwo kwirinda ubujura bwo kuri internet no kurinda amakuru yawe.
1. Koresha Password Ikomeye kandi Yihariye
Password ni yo muryango w’amakuru yawe. Iyo ifunguye byoroshye, n’abajura bayinjiramo byoroshye.
Ibiranga password ikomeye:
- Iba ifite inyuguti nkuru n’into
- Iba irimo imibare
- Iba irimo ibimenyetso nka @, #, $, %
- Iba ifite nibura inyuguti 12 cyangwa zirenga
Irinde gukoresha password imwe ku mbuga zose. Niba umuntu ayibonye ku rubuga rumwe, ashobora kuyikoresha no ku zindi konti zawe.
2. Fungura Two-Factor Authentication (2FA)
Two-Factor Authentication ni uburyo bwo kongera umutekano kuri konti yawe. Uretse password, usabwa no kwinjiza code woherezwa kuri telefoni cyangwa kuri email.
Nubwo hacker yabona password yawe, atabashije kubona code ya 2FA ntiyinjira muri konti yawe.
Iyi ni imwe mu ntambwe zikomeye zo kwirinda hacking.
3. Irinde Phishing Emails na Messages
Phishing ni uburyo abajura bakoresha bakohereza emails cyangwa messages basa n’aho ziturutse ku bigo byizewe (nk’amabanki cyangwa WhatsApp), bakagusaba amakuru yawe.
Uko wabimenya:
- Email ifite amakosa mu myandikire
- Address itandukanye n’iy’isosiyete nyayo
- Kugusaba password cyangwa PIN
- Kuguhutaza ngo “kanda hano vuba”
Ntuzigere utanga password cyangwa OTP yawe kuri email cyangwa message.
4. Koresha Wi-Fi Yizewe
Wi-Fi za rusange (public Wi-Fi) zishobora kuba zifite umutekano muke. Abajura bashobora gukurikirana amakuru wohereza.
Niba ukoresha Wi-Fi ya rusange:
- Irinde kwinjira muri konti ya banki
- Ntukohereze amakuru y’ibanga
- Koresha VPN niba bishoboka
5. Shyira Updates kuri Telefoni na Mudasobwa
Abantu benshi birengagiza updates, ariko updates ziza zikemura ibibazo by’umutekano.
Iyo udashyize update, uba usigaje icyuho hackers bashobora kunyuramo.
Shyira system updates na app updates igihe cyose ziboneka.
6. Irinde Gukanda Links Zitazwi
Hari links zoherezwa kuri WhatsApp cyangwa Messenger zivuga ngo:
- “Watsindiye amafaranga”
- “Reba amafoto yawe hano”
- “Konti yawe irafungwa, kanda hano”
Izo links akenshi ziba ari scams. Iyo uzikanze, zishobora kwiba amakuru yawe cyangwa gushyira virus muri telefoni yawe.
7. Koresha Antivirus na Security Apps
Antivirus ifasha gutahura no gukuraho virus cyangwa malware.
Ku bakoresha Android na Windows, ni byiza gushyiraho antivirus yizewe. Ku bakoresha iPhone, nubwo ifite umutekano mwinshi, biracyari byiza kwitonda ku apps ushyiraho.
8. Irinde Gusangiza Amakuru Yawe Menshi Ku Mbuga Nkoranyambaga
Abajura benshi bakusanya amakuru ku mbuga nkoranyambaga bakayakoresha mu kukwiba.
Irinde:
- Gushyira online kopi ya ID
- Kwerekana aho uba neza
- Gutangaza ko ugiye mu rugendo igihe kinini
Amakuru make ashyizwe hanze ni umutekano mwinshi.
9. Witondere Mobile Money na Banki Online
Mu Rwanda no muri Afurika, Mobile Money ikoreshwa cyane. Abajura bakoresha uburyo bwo guhamagara bavuga ko ari abakozi ba sosiyete.
Wibuke:
- Ntuzigere utanga PIN yawe
- Ntukore transaction utazi
- Reba neza izina rya nimero mbere yo kohereza amafaranga
10. Kora Backup y’Amakuru Yawe
Backup igufasha gusubirana amakuru yawe mu gihe telefoni cyangwa mudasobwa byibwe cyangwa byangiritse.
Koresha:
- Google Drive
- iCloud
- External hard drive
Ibi bituma udahomba amakuru y’ingenzi.
Ingaruka z’Ubujura bwo kuri Internet
Ubujura bwo kuri internet bushobora gutuma:
- Uhombera amafaranga
- Amakuru yawe akwirakwizwa
- Izina ryawe rihinduka nabi
- Konti zawe zikoreshwa mu byaha
Ni yo mpamvu kumenya no gushyira mu bikorwa izi nama ari ingenzi cyane.
Umusozo
Internet ni igikoresho cyiza kandi gifite akamaro kanini mu buzima bwacu. Ariko kuyikoresha utarinze amakuru yawe ni nko gusiga urugi rw’inzu yawe rufunguye.
Umutekano wawe utangirira kuri wowe. Koresha password zikomeye, fungura 2FA, wirinde links zitazwi kandi ube maso ku butumwa wakira.
Ku basomyi ba NEIZZO VIBESPHERE, gukoresha internet mu buryo bwizewe ni ingenzi kugira ngo twungukire ku ikoranabuhanga tutahombye.
Komeza usure NEIZZO VIBESPHERE buri munsi usome inkuru nshya z’ikoranabuhanga, inkuru z’urukundo, imyidagaduro, education na news.

Hello Neizzo!
Rwose aya makuru n’ingenzi cyane ngewe nzi ingere zabantu barenze 20 bibwe amafaranga babeshywa ko bashobora amafara buri munsi bakinjiza ayandi buri munsi mugihe runaka none ubu byafunze bahomberamo akayabo, busry zabo bazishoyemo.
Iki hari na nimero zo mumahanga zihamagara rimwe wayitaba cg uka muhamagara ukaba umuhaye access kumakuru yose afite aho ahuriye na nimero yawe kuko hari nuwo bahamagaye rimwe akoze call back bahita bamwiba 30k.
Hano muri kaminuza.